Odmówiłeś przyjęcia mandatu. Ile to może kosztować i co Ci przysługuje

Za samą odmowę przyjęcia mandatu nie płacisz nic, ale sprawa trafia do sądu, a ten może orzec grzywnę wyższą niż mandat i dołożyć koszty postępowania. Tłumaczymy, ile realnie ryzykujesz, kiedy przysługuje zwolnienie z kosztów i co odzyskasz, gdy wygrasz.

Treści redaguje radca prawny Robert Staszewski

Odmowa przyjęcia mandatu nic nie kosztuje. W chwili, w której mówisz policjantowi „nie przyjmuję”, nie płacisz ani złotówki, a wykroczenia nie masz jeszcze przypisanego. Cena pojawia się dopiero później i to ona decyduje, czy odmowa była opłacalna. Bo odmawiając, oddajesz sprawę do sądu, a sąd rozstrzyga ją po swojemu, nie według taryfy z bloczka mandatowego.

W 2024 roku funkcjonariusze wystawili w Polsce około 3,78 miliona mandatów. Tylko ułamek osób odmawia ich przyjęcia, a spora część tych, które odmawiają, robi to bez policzenia, ile może na tym stracić, a ile zyskać. Ten tekst jest właśnie o pieniądzach i o prawach, które przy okazji odzyskujesz.

Za samą odmowę nie płacisz nic

Sposób, w jaki odmawiasz, zależy od tego, jak dostałeś mandat.

Mandat wręczony osobiście odrzucasz od razu, na miejscu. Wystarczy powiedzieć funkcjonariuszowi, że go nie przyjmujesz. Nie musisz tego uzasadniać ani niczego podpisywać, a odmowa jest bezpłatna.

Mandat zaoczny, czyli ten zostawiony za wycieraczką albo doręczony, gdy nie było Cię na miejscu, ma swój termin. Masz zwykle siedem dni od jego doręczenia, żeby go opłacić. Jeśli w tym czasie nie zapłacisz, traktuje się to jak odmowę i sprawa idzie do sądu. Tu również nic nie płacisz za samo nieprzyjęcie.

W obu przypadkach skutek jest ten sam: organ, który chciał ukarać Cię mandatem, kieruje do sądu rejonowego wniosek o ukaranie. Od tego momentu o karze i o kosztach decyduje sąd.

Co dzieje się z kosztami po skierowaniu sprawy do sądu

Najważniejsza różnica jest taka, że mandat to kwota z góry znana, a wyrok sądu nie. Zestawmy to wprost.

Jeśli sąd uzna Cię za winnego, do orzeczonej grzywny zwykle dokładane są zryczałtowane koszty postępowania oraz opłata liczona od wysokości grzywny. Wysokość tych kosztów wynika z przepisów wykonawczych i bywa zmieniana, dlatego nie podajemy jej tu jako pewnika. Aktualną kwotę zryczałtowanych wydatków oraz zasadę naliczania opłaty sprawdź w rozporządzeniu o kosztach w sprawach o wykroczenia i w ustawie o opłatach w sprawach karnych albo po prostu zapytaj w sekretariacie sądu.

Ile realnie może orzec sąd

To jest sedno kalkulacji, bo sąd nie jest związany kwotą z mandatu. Za większość wykroczeń grzywnę wymierza się w widełkach od kilkudziesięciu złotych do kilku tysięcy złotych. Za wykroczenia drogowe górna granica jest znacznie wyższa niż przy zwykłych wykroczeniach, a przy tak zwanym zbiegu, czyli kilku wykroczeniach naraz, limit dodatkowo rośnie.

Oznacza to dwie rzeczy. Po pierwsze, jeśli Twoje argumenty są słabe, a wykroczenie oczywiste, sąd może orzec grzywnę wyższą niż mandat, którego nie przyjąłeś, i dołożyć do niej koszty. Wychodzisz wtedy drożej, niż gdybyś mandat po prostu zapłacił. Po drugie, jeśli masz realne wątpliwości co do winy albo co do przebiegu zdarzenia, sąd może karę obniżyć, a nawet Cię uniewinnić.

Konkretnych limitów dla Twojego wykroczenia nie zgaduj. Sprawdź kwoty w taryfikatorze mandatów i w przepisie, który określa Twój czyn, bo to od niego zależy górna granica grzywny. Odmowa ma sens finansowy tylko wtedy, gdy masz czym ją uzasadnić.

Kiedy przysługuje zwolnienie z kosztów

Jeśli obawiasz się nie samej grzywny, lecz kosztów postępowania, pamiętaj, że nie są one bezwarunkowe. Osoba, dla której uiszczenie kosztów byłoby zbyt uciążliwe ze względu na sytuację rodzinną, majątkową i wysokość dochodów, może wnieść o zwolnienie od nich w całości lub w części. Sąd może też z własnej inicjatywy odstąpić od obciążania kosztami, gdy przemawiają za tym względy słuszności.

We wniosku opisujesz swoją realną sytuację: dochody, wydatki, osoby na utrzymaniu, zobowiązania. Im rzetelniej to przedstawisz, tym większa szansa na zwolnienie. Taki wniosek warto złożyć wraz ze stanowiskiem w sprawie, a nie dopiero po wyroku.

Co Ci przysługuje po odmowie

Odmowa to nie tylko ryzyko, to również zestaw praw, których przy zapłacie mandatu w ogóle nie masz.

Masz prawo do obrony i do przedstawienia własnej wersji zdarzenia. Możesz zgłaszać świadków, składać dowody, wnioskować o nagrania z monitoringu czy z wideorejestratora, kwestionować pomiar prędkości albo sposób jego wykonania. Na miejscu, przy mandacie, tej możliwości nie ma.

Masz prawo skorzystać z pomocy obrońcy, czyli adwokata lub radcy prawnego. Możesz też wnieść o wyznaczenie obrońcy z urzędu, jeśli wykażesz, że nie stać Cię na obrońcę z wyboru, a wymaga tego dobro postępowania.

Ma też znaczenie kwestia punktów karnych. Przy przyjętym mandacie punkty przypisuje się w związku z ukaraniem. Po odmowie punkty za wykroczenie drogowe pojawią się dopiero, jeśli sąd prawomocnie Cię ukarze. Jeśli sprawa zakończy się uniewinnieniem, punktów nie ma w ogóle. Szczegóły naliczania punktów potwierdź, bo zasady bywały zmieniane.

Co odzyskasz, jeśli wygrasz

Postępowanie sądowe działa według czytelnej reguły: kto przegrywa, ten ponosi koszty. Jeśli sąd Cię uniewinni albo umorzy sprawę, co do zasady kosztów postępowania nie ponosisz Ty, lecz Skarb Państwa. Nie płacisz wtedy ani grzywny, ani kosztów, a jeśli korzystałeś z obrońcy z wyboru, możesz wnosić o zwrot uzasadnionych wydatków na obronę.

To odwraca logikę mandatu. Mandat zapłacony jest zamknięty raz na zawsze i nic już nie odzyskasz. Odmowa daje szansę wyjść z całej sprawy bez żadnego kosztu, a nawet z częściowym zwrotem tego, co wydałeś na obronę. Cena tej szansy to ryzyko, że przy przegranej zapłacisz więcej niż sam mandat. Dlatego przed odmową warto trzeźwo ocenić, po której stronie są dowody, i tu krótka rozmowa z prawnikiem bywa najtańszą pozycją w całej kalkulacji.

Ile to trwa

Przy mandacie zaocznym na reakcję masz zwykle siedem dni od doręczenia. Sama odmowa jest natychmiastowa, ale postępowanie sądowe, które po niej rusza, to już inna skala czasu. Od skierowania wniosku o ukaranie do rozprawy i wyroku mija zwykle od kilku tygodni do kilku miesięcy, zależnie od sądu i od tego, jak skomplikowana jest sprawa. Przez ten czas nie masz przypisanej kary, ale też sprawa nie jest zamknięta i trzeba się nią zajmować.

Pytania

Czy odmowa przyjęcia mandatu coś kosztuje? Nie. Samo nieprzyjęcie mandatu jest bezpłatne. Koszt może pojawić się dopiero w sądzie, i tylko wtedy, gdy przegrasz sprawę.

Czy sąd może dać mi wyższą karę niż mandat? Tak. Sąd nie jest związany kwotą z mandatu i orzeka grzywnę w granicach przewidzianych za dane wykroczenie. Może być ona niższa, taka sama albo wyższa, a przy przegranej dochodzą jeszcze koszty postępowania. Dlatego odmowa opłaca się głównie wtedy, gdy masz mocne argumenty.

Nie mam pieniędzy na koszty sądowe. Co wtedy? Możesz wnieść o zwolnienie od kosztów postępowania, opisując swoją sytuację majątkową i rodzinną. Sąd może zwolnić Cię w całości lub w części, a w uzasadnionych sytuacjach odstąpić od obciążania kosztami z urzędu.

Co odzyskam, jeśli mnie uniewinnią? Przy uniewinnieniu lub umorzeniu co do zasady nie ponosisz kosztów postępowania, przejmuje je Skarb Państwa. Jeśli miałeś obrońcę z wyboru, możesz wnosić o zwrot uzasadnionych wydatków na obronę.

Czy odmowa wpływa na punkty karne? Po odmowie punkty za wykroczenie drogowe naliczane są dopiero po prawomocnym ukaraniu przez sąd. Jeśli sprawa zakończy się uniewinnieniem, punktów nie ma. Zasady ich naliczania bywały zmieniane, więc potwierdź szczegóły dla swojej sytuacji.

Czy potrzebuję adwokata, żeby odmówić mandatu? Do samej odmowy nie. Obrońca przydaje się dopiero w sądzie, zwłaszcza gdy sprawa jest sporna albo grozi wysoka grzywna. Jeśli nie stać Cię na obrońcę z wyboru, możesz wnieść o obrońcę z urzędu.

Podstawa prawna

Kodeks postępowania w sprawach o wykroczenia: art. 97 i art. 98, art. 99, art. 118. Kodeks wykroczeń: art. 24; górne granice dla wykroczeń drogowych i zbiegu wykroczeń sprawdź w przepisach szczególnych oraz w taryfikatorze mandatów. Ustawa o opłatach w sprawach karnych oraz rozporządzenie o zryczałtowanych wydatkach postępowania w sprawach o wykroczenia.