Spadek z długami. Masz sześć miesięcy, ale nie od pogrzebu

Na odrzucenie spadku z długami masz sześć miesięcy, tylko termin nie biegnie od śmierci ani od pogrzebu. Wyjaśniamy, od kiedy naprawdę się liczy, co się stanie, jeśli go przegapisz, i obalamy najczęstsze mity, które kończą się spłacaniem cudzych długów.

Treści redaguje radca prawny Robert Staszewski

Kiedy okazuje się, że po zmarłym zostały same długi, pierwsza myśl jest zwykle taka sama: trzeba szybko coś podpisać, żeby tego nie odziedziczyć. Dobrze, że szybko, bo czas naprawdę biegnie. Gorzej, że większość ludzi liczy go od złej daty i wpada w kilka tych samych pułapek. Ten tekst jest właśnie o tym: ile dokładnie masz czasu, od kiedy on leci i czego nie wolno zrobić, żeby nie zostać z cudzym długiem.

Spraw spadkowych toczy się w Polsce około dwustu tysięcy rocznie. W dużej części chodzi nie o majątek, tylko o to, żeby długi po kimś nie przeszły na rodzinę. Odrzucenie spadku to najprostsze narzędzie, żeby się od nich odciąć. Ma jednak sztywny termin i kilka haczyków, o których nikt nie mówi na pogrzebie.

Sześć miesięcy, ale od czego

Termin na odrzucenie spadku to sześć miesięcy. I tu zaczyna się najczęstszy błąd. Ten termin nie biegnie od dnia śmierci ani od pogrzebu. Biegnie od dnia, w którym dowiedziałeś się, że jesteś powołany do spadku, czyli że to na Ciebie może on spaść.

Dla najbliższej rodziny, która wiedziała o śmierci od razu, zwykle wychodzi na to samo: sześć miesięcy od zgonu. Ale nie zawsze. Jeśli o śmierci dalekiego krewnego dowiedziałeś się z opóźnieniem, albo w ogóle nie wiedziałeś, że dziedziczysz, bo wcześniejsi spadkobiercy odrzucili spadek, Twój termin rusza dopiero od chwili, gdy sam się o tym dowiedziałeś. Każdy spadkobierca ma własny termin, liczony osobno.

To działa też na Twoją niekorzyść. Jeśli spadek odrzucił Twój rodzic, spada on na Ciebie. Twoje sześć miesięcy zaczyna wtedy biec od dnia, w którym dowiedziałeś się o tym odrzuceniu. Nie od śmierci. Dlatego w rodzinie, w której długi odrzuca kolejno kilka osób, terminy przesuwają się w czasie i łatwo któryś przeoczyć.

Nie licz tego z kalendarza na oko. Jeśli data jest niejasna, spisz sobie, kiedy i skąd dowiedziałeś się, że dziedziczysz, i porozmawiaj z notariuszem albo prawnikiem, zanim uznasz, że masz jeszcze czas.

Co się stanie, jeśli przegapisz termin

Tu pokutuje najgroźniejszy mit: że jak nic nie zrobisz, to odziedziczysz wszystkie długi bez ograniczeń i będziesz je spłacać z własnej kieszeni do końca życia. Od reformy z 2015 roku tak już nie jest.

Jeśli nie złożysz żadnego oświadczenia w terminie, przyjmujesz spadek z tak zwanym dobrodziejstwem inwentarza. W skrócie: za długi zmarłego odpowiadasz tylko do wartości tego, co po nim zostało. Jeśli zostały same długi i żadnego majątku, to teoretycznie nie dokładasz z własnego. Milczenie nie oznacza już katastrofy, jaką była kiedyś odpowiedzialność bez żadnego limitu.

To jednak nie znaczy, że można zlekceważyć sprawę i nic nie robić. Przyjęcie spadku, choćby z ograniczoną odpowiedzialnością, oznacza spis inwentarza, ustalanie wartości majątku, wciąganie Cię w rozliczenia z wierzycielami i realne ryzyko sporów o to, co ile było warte. To bywa długie i męczące. Odrzucenie zamyka sprawę raz na zawsze. Dlatego, gdy wiadomo, że są tam wyłącznie długi, odrzucenie jest zwykle czystszym rozwiązaniem niż liczenie na to, że i tak nic nie zapłacisz.

Pułapka, która przenosi dług na Twoje dzieci

To najczęściej pomijana rzecz i potrafi zaboleć najbardziej. Kiedy odrzucasz spadek, prawo traktuje Cię tak, jakbyś nie dożył jego otwarcia. Spadek nie znika. Przechodzi na kolejne osoby w kolejce, a jedną z pierwszych są Twoje własne dzieci.

To znaczy, że po odrzuceniu spadku przez Ciebie długi mogą spaść na Twoje małoletnie dziecko. Żeby je od nich uwolnić, trzeba odrzucić spadek również w jego imieniu. A odrzucenie spadku za dziecko to nie jest formalność, którą załatwisz sam u notariusza od ręki. Zwykle potrzebujesz na to zgody sądu opiekuńczego, bo to czynność przekraczająca zwykły zarząd majątkiem dziecka.

Przepisy w tym miejscu były w ostatnich latach zmieniane, między innymi po to, by termin dla dziecka nie przepadał, gdy czekasz na decyzję sądu. Zasady bywają różne w zależności od układu rodziny i tego, kto jeszcze odrzuca spadek. To akurat jest moment, w którym naprawdę warto zapytać notariusza albo prawnika, jak wygląda Twoja konkretna sytuacja, zamiast zgadywać. Zapamiętaj jedno: odrzucając spadek za siebie, nie zapomnij o dzieciach. Sam fakt, że pozbyłeś się długu, nie oznacza, że one też są bezpieczne.

Mity i błędy, które kosztują najwięcej

Kilka przekonań krąży uparcie i każde z nich potrafi Cię drogo kosztować.

• Odrzucenie da się załatwić w domu, na kartce. Nie. Oświadczenie o odrzuceniu spadku składa się przed notariuszem albo w sądzie. Pismo podpisane przy kuchennym stole i schowane do szuflady nie ma żadnej mocy.
• Wystarczy powiedzieć rodzinie albo wierzycielowi, że nie chcę spadku. Ustne zapewnienia, esemesy i ustalenia rodzinne nie liczą się w ogóle. Liczy się wyłącznie formalne oświadczenie złożone w terminie.
• Spadek można odrzucić w części, na przykład wziąć mieszkanie, a zostawić długi. Nie można. Spadek przyjmuje się albo odrzuca w całości. Nie da się wybrać samych aktywów i oddać samych zobowiązań.
• Odrzucenie zawsze da się później cofnąć, jak się rozmyślę. Co do zasady odrzucenie jest nieodwracalne. Wycofać się można tylko w wyjątkowych sytuacjach, na przykład gdy działałeś pod wpływem istotnego błędu albo groźby, i to również wymaga drogi przez sąd. Nie zakładaj, że będzie odwrót.
• Skoro i tak odrzucam, mogę wcześniej wziąć sobie coś na pamiątkę albo spłacić jeden dług zmarłego. To bywa pułapka. Rozporządzanie rzeczami ze spadku jak własnymi może zostać uznane za milczące przyjęcie spadku, a wtedy odrzucenie już nie wchodzi w grę. Do czasu decyzji niczego ze spadku nie ruszaj i nic z niego nie reguluj.
• Odrzucę spadek tuż przed wizytą komornika, żeby ratować majątek. Jeśli robisz to z realnym pokrzywdzeniem swoich wierzycieli, mogą oni podważyć takie odrzucenie i mimo wszystko sięgnąć po to, co miałeś odziedziczyć. To nie jest sposób na ucieczkę przed własnymi długami.

Gdy termin już minął

Jeśli sześć miesięcy upłynęło, nie wszystko od razu przepada, ale zrobiło się trudniej. Zostajesz spadkobiercą, tyle że z odpowiedzialnością ograniczoną do wartości spadku, o czym pisaliśmy wyżej. W wyjątkowych sytuacjach, gdy terminu nie dotrzymałeś z powodu istotnego błędu, na przykład w ogóle nie wiedziałeś, że zmarły miał długi, można próbować uchylić się od skutków niezłożenia oświadczenia. To już jednak sprawa dla sądu i mocny moment, żeby porozmawiać z prawnikiem, a nie działać samemu.

Najważniejsze jest więc pilnowanie terminu od właściwej daty i niewpadanie w pułapki, zanim się zdecydujesz. Dopóki termin biegnie, masz pełną swobodę wyboru. Po jego upływie ta swoboda się kończy.

Pytania

Od kiedy dokładnie liczy się sześć miesięcy? Od dnia, w którym dowiedziałeś się, że jesteś powołany do spadku, a nie od śmierci ani od pogrzebu. Dla najbliższej rodziny to zwykle moment powzięcia wiadomości o zgonie. Dla dalszych spadkobierców, na których spadek spada po odrzuceniu przez kogoś innego, termin rusza od chwili, gdy dowiedzieli się o tym odrzuceniu.

Co się stanie, jeśli nic nie zrobię? Przyjmujesz spadek z dobrodziejstwem inwentarza, czyli odpowiadasz za długi tylko do wartości tego, co zmarły zostawił. Jeśli zostały same długi, zwykle nie dopłacasz z własnego, ale i tak czekają Cię formalności, spis inwentarza i rozliczenia z wierzycielami. Odrzucenie zamyka temat od razu.

Odrzuciłem spadek. Czy moje dzieci są bezpieczne? Niekoniecznie. Po Twoim odrzuceniu spadek może spaść na dzieci. Żeby je uwolnić od długów, trzeba odrzucić spadek również w ich imieniu, a odrzucenie za małoletniego zwykle wymaga zgody sądu opiekuńczego. Nie pomijaj tego kroku.

Czy mogę odrzucić spadek zwykłym pismem w domu? Nie. Oświadczenie składa się przed notariuszem albo w sądzie. Ustne zapewnienia i pisma trzymane w szufladzie nie mają mocy.

Czy da się przyjąć majątek, a odrzucić długi? Nie. Spadek przyjmuje się albo odrzuca w całości. Nie można wybrać samych korzystnych składników.

Czy odrzucenie spadku można cofnąć? Co do zasady nie. Wycofać się można tylko w wyjątkowych przypadkach, na przykład gdy działałeś pod wpływem błędu lub groźby, i tylko za zgodą sądu. Traktuj odrzucenie jak decyzję ostateczną.

Podstawa prawna

Kodeks cywilny: art. 1012, art. 1015, art. 1018, art. 1019, art. 1020, art. 1024. Kodeks rodzinny i opiekuńczy: art. 101. Szacunkowa liczba spraw spadkowych: dane o sprawach cywilnych w sądach, Ministerstwo Sprawiedliwości.