Jak odrzucić spadek z długami krok po kroku

Chcesz odrzucić spadek po zadłużonym krewnym i zrobić to sam. Pokazujemy, gdzie pójść, co zabrać ze sobą, co dokładnie musi znaleźć się w oświadczeniu i jak odrzucić spadek również w imieniu dzieci, żeby sąd albo notariusz przyjął sprawę bez braków.

Treści redaguje radca prawny Robert Staszewski

Zmarł ktoś z rodziny i zostawił same długi, a Ty chcesz z tego wyjść. Odrzucenie spadku to nie jest skomplikowana operacja prawnicza. To jedno oświadczenie, które składasz u notariusza albo w sądzie, i po którym prawo traktuje Cię tak, jakbyś w ogóle nie dożył otwarcia spadku. Nie odpowiadasz wtedy za żadne zobowiązania zmarłego. Ten poradnik prowadzi Cię przez samo załatwienie sprawy: gdzie iść, co ze sobą zabrać, co powiedzieć albo napisać i jak nie zostawić luki, która wróci do Ciebie za kilka lat.

Zacznij od jednej rzeczy. Masz sześć miesięcy, ale nie od pogrzebu, tylko od dnia, w którym dowiedziałeś się, że dziedziczysz. Dla dziecka albo małżonka zmarłego zwykle jest to dzień śmierci. Dla dalszej rodziny bywa dużo później. Zapisz sobie tę datę, bo od niej liczysz cały termin, i nie zwlekaj do jego końca. Reszta poradnika zakłada, że mieścisz się w tych sześciu miesiącach.

Skala tego jest większa, niż się wydaje. W polskich sądach toczy się rocznie około 200 tysięcy spraw spadkowych, a znaczna ich część to właśnie sytuacje, w których spadkobiercy muszą zdecydować, co zrobić z długami po zmarłym. Odrzucenie jest jednym z najczęstszych wyjść.

Wybierz drogę: notariusz albo sąd

Oświadczenie o odrzuceniu spadku możesz złożyć na dwa sposoby i oba są w pełni skuteczne. Wybór należy do Ciebie.

W praktyce większość ludzi wybiera notariusza, bo załatwia sprawę w jeden dzień i nie trzeba czekać na wyznaczenie posiedzenia. Jeśli składasz oświadczenie tuż przed końcem terminu, notariusz jest bezpieczniejszy, bo w sądzie liczy się dzień faktycznego odebrania oświadczenia, a na to możesz czekać tygodniami. Od 15 listopada 2023 roku wystarczy jednak, że przed upływem sześciu miesięcy złożysz w sądzie sam wniosek o odebranie oświadczenia, nawet jeśli posiedzenie wyznaczą później. Zachowaj wtedy dowód złożenia wniosku z datą.

Co zabrać ze sobą

Niezależnie od tego, czy idziesz do notariusza, czy do sądu, przygotuj dokumenty. Bez nich sprawy nie załatwisz, a druga wizyta oznacza stracony czas, którego przy sześciomiesięcznym terminie możesz nie mieć.

• Swój dowód osobisty albo paszport.
• Odpis skrócony aktu zgonu zmarłego. To podstawa, bez niej nikt nie odbierze oświadczenia.
• Jeżeli dziedziczysz z testamentu, informacje o nim. Jeżeli wchodzisz do spadku dopiero dlatego, że bliżsi krewni go odrzucili, przyda się wiedza o tych wcześniejszych odrzuceniach.
• Jeżeli odrzucasz również w imieniu dziecka, jego akt urodzenia.
• Dane pozostałych spadkobierców, których znasz, bo trzeba ich wymienić w oświadczeniu.

Warto też mieć pod ręką datę, od której liczysz swój termin, i cokolwiek, co ją potwierdza. W typowej sprawie nikt o to nie zapyta, ale gdyby doszło do sporu, to od tej daty wszystko zależy.

Co dokładnie musi znaleźć się w oświadczeniu

U notariusza treść przygotuje sam notariusz na podstawie tego, co mu powiesz, więc nie musisz nic pisać samodzielnie. Jeśli jednak składasz oświadczenie na piśmie w sądzie albo chcesz wiedzieć, co się w nim znajdzie, to są elementy, które muszą tam być.

1. Imię i nazwisko zmarłego, data i miejsce jego śmierci oraz jego ostatnie miejsce zamieszkania.
2. Twój tytuł powołania do spadku, czyli to, czy dziedziczysz z ustawy (jako krewny), czy z testamentu.
3. Wyraźna treść oświadczenia: że spadek odrzucasz. Nie „zastanawiam się”, nie „chyba”, tylko jednoznacznie.
4. Wymienienie wszystkich znanych Ci spadkobierców oraz osób, na które spadek przejdzie po Twoim odrzuceniu, o ile je znasz.
5. Twoje dane i własnoręczny podpis, a przy notariuszu podpis pod aktem.

Jednej rzeczy zrobić się nie da: oświadczenia nie można złożyć warunkowo ani z zastrzeżeniem terminu. Zdanie w stylu „odrzucam, jeżeli okaże się, że długi przewyższają majątek” jest nieważne i nie wywołuje żadnego skutku. Odrzucenie jest też nieodwołalne, więc podejmuj decyzję świadomie.

Odrzuć spadek również za dzieci

To najważniejszy krok, o którym najłatwiej zapomnieć, i najdroższy w skutkach. Kiedy odrzucasz spadek, dług nie znika. Przechodzi na kolejnych w kolejce, czyli najpierw na Twoje dzieci. Jeżeli są niepełnoletnie, same nic nie zrobią, więc musisz odrzucić spadek także w ich imieniu, w ciągu sześciu miesięcy od dnia, w którym Ty złożyłeś swoje oświadczenie.

Od 15 listopada 2023 roku da się to często załatwić od razu u notariusza, bez osobnej zgody sądu opiekuńczego, ale tylko gdy spełnione są trzy warunki naraz: dziecko dziedziczy wyłącznie dlatego, że Ty wcześniej odrzuciłeś ten spadek, oboje rodzice mają władzę rodzicielską i działają zgodnie, a spadek odrzucają też pozostałe dzieci tych rodziców, w tym pełnoletnie. Wtedy jednym oświadczeniem odrzucasz spadek w imieniu kilkorga dzieci przy okazji własnej wizyty.

Jeżeli te warunki nie są spełnione, na przykład rodzice się nie dogadali albo pełnoletnie rodzeństwo dziecka spadku nie odrzuca, potrzebna jest wcześniej zgoda sądu opiekuńczego. Wtedy najpierw składasz wniosek do sądu, a dopiero po uzyskaniu zgody idziesz odrzucić spadek w imieniu dziecka. Na czas tego postępowania bieg sześciu miesięcy jest zawieszony, więc nie tracisz terminu.

Uprzedź też dalszą rodzinę. Jeżeli odrzucą wszyscy Twoi zstępni, spadek wędruje do rodziców zmarłego, potem do rodzeństwa i jego dzieci. Każda z tych osób ma własny sześciomiesięczny termin, ale zwykle o obowiązku dowiaduje się za późno, jeśli nikt jej nie ostrzeże.

Zanim wyjdziesz, sprawdź trzy rzeczy

Czy oświadczenie jednoznacznie mówi o odrzuceniu, a nie o czymś warunkowym. Czy odrzuciłeś spadek również w imieniu niepełnoletnich dzieci albo wiesz, że musisz to jeszcze zrobić w ciągu pół roku od swojej wizyty. Czy masz dowód daty złożenia oświadczenia lub wniosku, na wypadek gdyby ktoś kiedyś zakwestionował, że zdążyłeś w terminie. Te trzy rzeczy przesądzają, czy sprawa jest naprawdę zamknięta.

Pytania

Czy muszę składać oświadczenie osobiście? Nie zawsze. Można działać przez pełnomocnika, ale pełnomocnictwo do złożenia oświadczenia o odrzuceniu spadku wymaga formy z podpisem poświadczonym notarialnie. W praktyce, jeśli i tak jesteś u notariusza, prościej złożyć oświadczenie samodzielnie.

Notariusz czy sąd, co się bardziej opłaca? Sąd bywa tańszy, notariusz jest szybszy i sam przekazuje dokumenty do sądu spadku. Jeśli zależy Ci na czasie albo składasz oświadczenie pod koniec terminu, wybierz notariusza. Konkretne opłaty sprawdź na miejscu, bo się różnią.

Muszę jechać do sądu w miejscu, gdzie mieszkał zmarły? Nie. Oświadczenie w sądzie złożysz w sądzie rejonowym swojego miejsca zamieszkania. U notariusza możesz być w dowolnej kancelarii w Polsce.

Odrzuciłem spadek, a co z moim dzieckiem? Twoje odrzucenie sprawia, że dziedziczy dziecko. Musisz odrzucić spadek także w jego imieniu, w ciągu sześciu miesięcy od swojego oświadczenia. Czasem wystarczy notariusz, czasem potrzebna jest wcześniej zgoda sądu opiekuńczego.

Czy mogę odrzucić tylko część spadku, żeby zostawić sobie na przykład samochód? Nie. Spadek przyjmuje się albo odrzuca w całości. Jeżeli nie wiesz, co dokładnie jest w spadku, rozważ zamiast odrzucenia przyjęcie z dobrodziejstwem inwentarza, które ogranicza odpowiedzialność do wartości majątku. Tu warto porozmawiać z prawnikiem.

Co, jeśli pomyliłem się w oświadczeniu albo chcę je cofnąć? Oświadczenia o odrzuceniu spadku co do zasady nie da się odwołać. W wyjątkowych sytuacjach, gdy działałeś pod wpływem istotnego błędu, można próbować uchylić się od jego skutków przed sądem, ale to droga sądowa i trudna. Dlatego decyzję podejmij świadomie przed złożeniem oświadczenia.

Podstawa prawna

Kodeks cywilny: art. 1012, art. 1014, art. 1015, art. 1018, art. 1020. Kodeks postępowania cywilnego: art. 640 i art. 641 w brzmieniu od 15 listopada 2023 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy: art. 101. Wysokość opłat u notariusza i w sądzie oraz szczegóły procedury potwierdź na miejscu, bo praktyka bywa różna.